Á Seðlabankinn að berjast gegn hækkunum ríkisstjórnarinnar?

Jón Steinsson hagfræðingur skrifaði grein í Fréttablaðið um nauðsyn þess að Seðlabankinn hækkaði vexti vegna verðbólgu sem nú mælist 6,5 prósent. Jón finnur að því að stjórnmálamenn og aðrir styðji ekki nægjanlega vel við Seðlabankann og gagnrýni hann of hart fyrir stefnu sína. Málið sem Jón hreyfir í grein sinni er mikilvægt og nauðsynlegt fyrir stjórnmálamenn að bregðast við.

Vextir og þensla.

Meginröksemd Jóns er sú að vextir dragi úr eftirspurn og því þurfi nú að hækka vexti umtalsvert til að stöðva verðbólguna. Um það verður ekki deilt að vextir Seðlabankans hafa áhrif á eftirspurn, hærri vextir draga úr útlánum og neyslu en auka sparnað. Sennilega er enginn ósammála þessu. En það er rétt að skoða aðeins samsetningu verðbólgunnar áður en Seðlabankinn fer að þeim ráðum að hækka eigi vexti um 2 til 2,5 prósent. Það skiptir nefnilega máli hvers eðlis verðbólgan er. Er hún til kominn vegna aukinnar eftirspurnar eða vegna aukins kostnaðar? Viðbröð Seðlabankans hljóta að ráðast nokkuð af því.

Opinber gjöld hafa hækkað.

Í nýjasta tölublaði Vísbendingar má finna greiningu á því hvernig núverandi verðbólgan er tilkomin, þ.e. hvaða liðir það eru sem hafa verið að hækka undanfarna 12 mánuði. Þar kemur fram að opinber gjöld hafa hækkað um 11,1 prósent og eldsneyti um 13 prósent. Hækkun opinberra gjalda er sérstakleg áhugaverð í þessu samhengi. Þetta eru ekki verðhækkanir vegna of mikillar eftirspurnar. Hækkun vaxta mun því ekki snúa þessum verðhækkunum við. Hún er þvert á móti líklegri til að kynda undir frekari verðhækkunum vegna aukins kostnaðar fyrirtækjanna. Skynsamlegri hagstjórn hefði verið að draga úr opinberum útgjöldum og ná þannig jafnvægi í opinberum rekstri án þess að hækka álögurnar og valda þannig verðbólgu.

Ekki sama hvernig Seðlabankar bregðast við

Hækkun á eldsneyti veldur hærri kostnaði í efnahagslífinu. Sú hækkun getur haft margháttaðar afleiðingar, svo sem minni fjárfestingar, samdrátt í neyslu o.s.frv.  Seðlabankar þurfa að meta það hvernig þeir beita vaxtatækinu þegar hagkerfið verður fyrir kostnaðaraukningu líkt og þeirri sem felst í hækkun á eldsneyti. Ekki er sjálfgefið að hækka eigi vexti vegna slíkrar hækkunar. Í miðri kreppu þar sem atvinnuleysi mælist upp á 7% er það sérstaklega hæpið.

Alþjóðleg reynsla

Ég ætla að tiltaka hér nokkur dæmi um hversu mikilvægt það er fyrir Seðlabanka að huga vel að eðli þeirra atburða sem þeir bregðast við með vaxtatæki sínu. Um er að ræða þrjá Seðlabanka sem allir eiga það semeiginlegt að vera á verðbólgumarkmiði og til skoðunar eru viðbrögð þeirra við Asíu kreppunni.

Nýja Sjáland

Snemma árs 1997 tók seðlabanki Nýja Sjálands upp nýjan kvarða til að meta stefnu sína, svokallaðan Monetary Condition Index, MCI.  Mælikvarðinn byggði á vegnu meðaltali áhrifa gengis og skammtímavaxta á verðbólgu. Hugmyndin byggði á því að þegar gengið félli myndi verðbólga fylgja í kjölfarið og þá ættu vextir að hækka til að mæta þeirri verðbólgu. En eðli gengisfallsins skiptir hér máli. Þegar Asíu kreppan skall á um mitt árið 1997, með því að thailenska bahtið hrundi, gaf MCI mælikvarðinn til kynna að rétt viðbrögð væru að hækka vexti. Gengið féll, vextir voru hækkaðir og áhrif þessara aðgerða urðu mjög skaðvænleg. Djúp kreppa fylgdi í kjölfarið með verðhjöðnun árið 1999. Seðlabankinn áttaði sig á mistökunum á árinu 1998 og lækkaði vexti, en þá var það of seint, skaðinn var skeður.

Chile

Færa má fyrir því rök að áhersla seðlabanka Chile á þróun gengisins hafi leitt til  mistaka hjá bankanum árið 1998. Bankinn hafði af því miklar áhyggjur að ef gengið lækkaði í kjölfar Asíu kreppunnar og hrunsins í Rússlandi þá myndi bankinn missa traust fjárfesta og almennings. Viðbrögðin urðu því þau að hækka vexti sem leiddi til samdráttar og kreppu í fyrsta sinn frá því að bankinn tók upp verðbólgumarkmið árið 1990.

Ástralía

Viðbrögð Ástrala við Asíu kreppunni voru ólík þeim sem eru reifuð hér að ofan. Ástralski seðlabankinn leit svo á að gengishrunið í Thailandi væri raunverulegur skellur og í ljósi þess hversu mikil viðskipti Ástralía ætti við Asíu, væri rétt að leyfa genginu að falla í samræmi við eðli skellsins. Seðlabankinn lækkaði vexti og hagvöxtur var ágætur þann tíma sem Asíu kreppan stóð yfir. Þrátt fyrir gengislækkunina og vaxtalækkunina hélst verðbólga innan þeirra marka sem Seðlabankinn hafði sett.

Evrópa, Bretland og Bandaríkin

Þessi efnahagskerfi glíma öll við efnahagskrepppu, þótt ekki sé hún næstum eins djúp og hér á landi. Verðbólga er jafnframt umtalsverð í þessum löndum, þetta 2-5% að jafnaði. Engu að síður hafa þessar þjóðir kosið að halda vöxtum sínum í lágmarki, eða 0.25-1.25 prósent og ekki hreyft þá upp á við þótt verðbólga hafi fremur ágerst en hitt. Í öllum þessum löndum eru raunvextir stórlega neikvæðir. Séu tillögur og röksemdir Jóns teknar alvarlega ættu seðlabankar þessara landa nú þegar hækka vexti sína um 1-3% eftir löndum til að raunvextir verði þar jákvæðir. Það hafa þeir hins vegar ekki talið skynsamlegt.

Sjálfstæði bankans ógnað

Í grein sinni reifar Jón áhyggjur sínar af því að Seðlabankinn geti ekki „ráðist í óvinsælar aðhaldsaðgerðir án þess að það skapi væntingar um að sjálfstæði hans verði ógnað.“ Það er mjög umhugsunarvert að Jón Steinsson skuli taka svona til orða, þetta eru þung orð. Jón skýrir ekki nánar þessar áhyggjur sínar en ég tel að líta megi til nýliðinnar sögu og þess þegar núverandi stjórnarmeirihluti rauf sjálfstæði bankans með því að hrekja þáverandi seðlabankastjóra úr embætti. Sú gjörð hefur grafið undan raunverulegu sjálfstæði bankans og af henni því  viðvarandi skaði.

Niðurstaða

Grein Jóns er þörf áminning um mikilvægi þess að umræða um stefnu Seðlabankans sé vönduð og yfirveguð. Ég er sammála honum um það að  auðveldara er að tala um mikilvægi agaðrar hagstjórnar heldur en að hrinda henna í framkvæmd. En ég er ósammála honum um að sá vandi leysist með upptöku annarrar myntar. Dæmin um agaleysi margra evrulanda eru sláandi. Ég er jafnframt ósammála þeirri niðurstöðu Jóns að Seðlabankinn eigi að hækka vexti við núverandi aðstæður. Samsetning verðbólgunnar og staða hagkerfisins um þessar mundir er þess eðlis að hæpið er að slík aðgerð sé til þess fallinn að ná árangri. Aftur á móti þarf að taka mun fastar á í ríkisfjármálunum og fara þarf mjög varlega í kjaramálum á næstu misserum og árum.

Segðu þína skoðun