Gömul saga og ný

Fjölmörg dæmi má finna í mannkynssögunni um harðvítugar deilur um skuldamál.  Slíkar deilur hafa oft reynt mjög á og valdið togstreitu og ólgu.  Fyrir um 2.500 árum setti Sólon lög í Aþenu sem léttu oki af skuldurum og frelsaði þá sem hneptir höfðu verið í þrældóm vegna þess að þeir gátu ekki greitt skuldir sínar.  Ekkert er nýtt undir sólinni og þau átök sem nú eru í okkar samfélagi á milli þeirra sem eiga peninga og þeirra sem skulda fara harðnandi. Reyndar flækir það málin að það fyrirkomulag sem við höfum á lífeyriskerfi okkar gerir það að verkum að þeir sem skulda eru um leið fjármagnseigendur.

Lækkun skulda kostar peninga

Vandi þeirra sem hafa séð eignir sínar rýrna eftir hrun bankakerfisins er tilfinnanlegur. Staða þeirra sem tóku verðtryggð lán í íslenskum krónum hefur eðli máls samkvæmt versnað vegna mikillar verðbólgu. Þessi hópur er stór en staða einstaklinga innan hans er mjög misjöfn. Sumir eru velmegandi, sumir hafa það ágætt, aðrir eru verulega illa stæðir. Sumir eiga auðvelt með að standa í skilum með lánin, öðrum er það orðið lífsins ómögulegt. Það er við því að búast að það æri alla og særi að horfa á að þeir fái helst  leiðréttingar sem tóku hin ólöglegu gengistryggðu lán. Sú óánægja mun eðlilega  vaxa eftir nýjan dóm Hæstaréttar. Engum þarf að koma á óvart að þessi hópur láti í sér heyra og krefjist úrbóta. Vandinn er því miður sá að ekki liggur nema takmarkaður hluti af verðtryggðum lánum til íbúðakaupa hjá bönkunum.  Meginstabbinn liggur hjá Íbúðalánasjóði og lífeyrissjóðunum. Sú staðreynd hefur það í för með sér að ef ákveðið verður að færa með almennum hætti niður lán sem þessir aðilar hafa veitt, mun þurfa að greiða fyrir það með hærri sköttum og eða með því að skerða lífeyrisgreiðslur.

Ósanngjarnar lausnir leysa ekki vanda

Slík almenn niðurfærsla yrði í besta falli mjög umdeilanleg. Hún myndi meðal annars leiða til þeirrar ósanngjörnu niðurstöðu að skuldir jafnt vel stæðra sem  illa stæðra yrðu lækkaðar og reyndar eru líkur á því að þeir fyrrnefndu fái mest niðurfellt, þar sem þeir skulda gjarnan meira en hinir síðarnefndu. Fjármögnun á niðurfærslunni myndi síðan enn auka á þetta óréttlæti, þar sem allir skattgreiðendur og ellilífeyrisþegar þyrftu að bera kostnaðinn. Nærtækara er að skoða þá möguleika sem til staðar eru í vaxtabóta- og skattkerfinu almennt, ef færa á til fjármuni til að bæta stöðu illa staddra lántakenda. Slíkar aðgerðir verða að rúmast innan þeirra hefða og viðmiða sem víðtæk samfélagssátt er um.

Hver er vandinn?

Ég hef hér á síðum Morgunblaðsins bent á að það skortir betri gögn um raunverulega skuldastöðu heimilanna. Um þá stöðu hefur verið deilt og er slíkt ófært.   Á undanförnum misserum hefur verið gripið til ýmissa úrræða og nýgenginn hæstaréttardómur mun bæta stöðu þúsunda heimila. Þess vegna er nauðsynlegt að t.d. Seðlabankanum verði falið að stýra rannsókn á þessu og hann ætti að hafa um hana víðtækt samráð við stjórnmálaflokka, hagsmunasamtök og aðra þá sem láta málið sig varða. Þannig myndi bankinn fá athugasemdir úr mörgum áttum um hvað það er sem þarf að rannsaka og því líklegra að sátt náist um þær niðurstöður sem hann kæmist að. Þetta er mikilvægt að gert verði hið snarasta, því næstu skref í þessum málum verða að byggja á traustum grunni.

Hópur í verulegum vanda

Áhyggjur mínar lúta einkum að þeim hópi sem þrátt fyrir niðurfærslu í 110% af verðmæti fasteignar, getur ekki staðið í skilum,eða rétt skrimtir við óþolandi þröngan kost. Í þessum hópi er til dæmis ungt fólk, gjarnan barnafólk sem keypti sína fyrstu eign þegar bólan var sem mest. Framfærsla þessa fólks er þung, tekjur hafa oft dregist saman og það getur trauðla selt eignina sína vegna þess að hún er yfirveðsett. Ég tel að þessum hópi verði að hjálpa með einhverjum ráðum.  Reynsla annarra þjóða af efnahagshruni er meðal annars sú að mikil félagsleg vandamál koma síðar í ljós vegna þess að börn þeirra sem verst fóru út úr hruninu nutu ekki sömu möguleika og önnur börn. Það má ljóst vera að ef hver einasta króna sem eftir stendur þegar búið að borga matar- og fatareikninga, fer í að greiða af húsnæði, þá er ekkert eftir til að standa undir kostnaði við tónlistarnám eða íþróttaiðkun fyrir börnin svo dæmi séu tekin.  Niðurstaðan getur orðið félagsleg einangrun og langtímaafleiðingarnar geta orðið mjög slæmar og kostnaðarsamar fyrir samfélagið. Þetta varð raunin í Finnlandi í byrjun tíunda áratugar síðustu aldar.

Lyklafrumvarpið

Við verðum því að vita nákvæmlega hversu stór þessi hópur er, þ.e. þeir sem ekki geta staðið undir greiðslum af 110% veðsetningunni. Þessi hópur getur ekki beðið eftir því að launin batni og húsnæðið hækki í verði en sú þróun mun bæta hag þeirra sem eiga fasteignir og skulda verðtryggð lán í þeim. Eitt af því sem ég tel að við getum gert er að leiða í lög hugmyndir okkar Sjálfstæðismanna um svokallað lyklafrumvarp. Með því fengi skuldari þann rétt að geta skilað húsnæði sínu og fengið þar með allar þær skuldir sem á henni hvíla felldar niður. Fyrir þá sem eiga ekkert í húsnæði sínu og geta ekki staðið í skilum myndu slík lög breyta samningsstöðunni við fjármálastofnanir. Ef ekki er hægt að semja um viðunandi greiðslubyrði getur skuldarinn gripið til sinna ráða – rétt bankanum lykilinn. Það jafnar samningstöðu skuldara og fjármálastofnunar. Þetta úrræði myndi með öðrum orðum  neyða fjármálastofnanir til að horfast í augu við þann vanda sem nánast gjaldþrota fólk er í og annað hvort semja eða fella niður skuldir umfram verðmæti eignarinnar.

Engar einfaldar lausnir

Það eru engar einfaldar lausnir til á skuldavanda heimilanna. Í gegnum tíðina hafa miklar eignir færst með ógagnsæjum hætti á milli fjármagnseigenda og skuldara hér á landi og sama hefur gerst milli kynslóða. Hin mikla skuldsetning sem nú hvílir á íslenskum heimilum gerir vandann erfiðari en áður. Lausnin á honum má ekki skapa önnur vandamál stærri og verri og ekki má gleyma því meginsjónarmiði að hver maður er ábyrgur fyrir sínum fjármálum.

Aldrei verður hægt að leysa þessi vandamál þannig að allir verði ánægðir og eina varanlega lausnin felst í því að tekjur hækki, atvinnuleysið minnki og fasteignamarkaðurinn taki við sér. En við þurfum að horfast í augu við vanda þeirra sem nú eru verst staddir og finna skynsamleg og raunhæf úrræði fyrir þann hóp. Ef við gerum það ekki mun það koma í bakið á okkur.

Segðu þína skoðun